چاپ خانه در ایران

نخســتین چاپ خانه‌ای که وجود آن در دورهٔ قاجار مسلم اســت، در سال ۱۲۳۳هجری قمری یا سال قبل از آن توسط آقا زین‌العابدین تبریزی ایجاد شــد.

آقا زین‌العابدین به دستور عباس میرزا به روسیه رفته و آشنایی با چاپ و چاپ خانه را در آنجا فراگرفته بــود.او با خرید ماشــین چاپ به ایران برگشــت و با تأســیس چاپخانه شــروع به فعالیت کرد.

چاپ خانه آقا زین العابدین با حروف سربی کار می‌کرد و پس از مدتی کتابی موسوم به «فتح‌نامه» از آن بیرون آمد.

فتح‌نامه نخستین کتاب چاپی

فتح‌نامه به‌عنوان نخســتین کتابی که در ایران چاپ شــد، به‌وسیلهٔ «میرزا ابوالقاســم قائم‌مقام» تألیف شــده بود.

این کتاب بــه زبان عربی بود و موضوع آن به جنگ‌های ایــران و روس مربوط می‌شد و حوادث را تازمان انعقاد عهدنامهٔ گلســتان(۱۸۱۳م/۱۲۲۸هـ.ق) دربرمی گرفت.

البته باید خاطرنشــان کرد که مرحوم تربیت در مجلهٔ تعلیم و تربیت اولیــن کتاب چاپ‌شده در ایران را «جهادیه» میرزا عیســی قائم‌مقام بــزرگ می‌داند.

زینکر “Zinker”یکی از کتاب شناســان اروپایی نیز بــزرگ می‌داند در تألیف خود موســوم به «کتاب‌شناسی شــرقی» از کتابی انگلیسی با عنوان «ملاحظات در خصوص خواجه حافظ شــیرازی» تألیف آگوست، ای. هربـن نام می‌برد که در فوریه ۱۸۰۶میلادی برابر با ۲۱-۱۲۲۰هجری قمری در شــیراز به طبع رســیده است. اگر این موضوع صحیح باشد، چاپخانه در شیراز قبل از تبریز و تهران احداث‌شده است.

پیشنهاد سفارش: لیبل سلفون براق

چاپ خانهٔ بعدی در ایران همان اســت که توسط میرزا صالح شیرازی احداث شد. میرزا صالح پس از فراغت از تحصیل و به هنگام مراجعت به ایران، یک دســتگاه چاپ خریــد و با خود به ایران آورد.

میرزا صالح که فردی اندیشــمند و دارای ذکاوت بود. او بــا بهره‌گیری از همین هوش و قریحهٔ ذاتی، به دربار قائم‌مقام راه‌یافته و بــا حمایت او به خارج اعزام‌شده بود.

در زمان تحصیل در لندن، در رشته‌های تاریخ و جغرافیا، زبان‌های انگلیسی و صنایعی هم چون شیشه‌سازی، مرکب‌سازی و تهیهٔ حروف مقطعه خبره شــد. در همین مسیر بر علاقهٔ شخصی، با چاپ و چاپخانه نیز آشنا شد.

خرید دستگاه چاپ نیز به خاطر علاقهٔ شخصی و حس مردم‌دوستی او بود. ازآنجاکه میرزا صالح به دنبال این بود که علاوه بــر معلومات، چیزی که به درد مردم بخورد با خود بیاورد، به فراگرفتن این فن پرداخت و در آن خبره شــد. در هنگام بازگشــت، با هر سختی که بود یک دســتگاه چاپ سربی خرید تا پس از رسیدن به ایران آن را به هم‌وطنان عرضه کند .

 

چاپ خانه میرزا صالح

چاپ خانهٔ میرزا صالح در سال ۱۲۳۴هجری قمری یک سال بعد از راه‌اندازی چاپ خانه‌ای که زین‌العابدین از روسیه آورده بود، راه‌اندازی شــد. گرچه میرزا صالح از اقدام زین‌العابدین خبر نداشت، امــا چون خود این فن را فراگرفته بود و به کار خود علاقه داشــت، آن را در تبریز به راه انداخت، اما به خاطر مشغله‌های دیگر، تصدی آن را به میرزاعلی نامی ســپرد.

در ســال ۱۲۳۸ هجری قمری میرزا جعفر نامی، که توســط عباس میرزا برای یادگیری این فن به مسکو فرستاده‌شده بود، نیز یک دســتگاه چاپ سربی را وارد تبریز کرد. در همین چاپ خانه بود که در ســال ۱۲۴۰هـ.ق یک باب گلستان سعدی به چاپ رسید. همین چاپ خانه است که در کتاب «چاپ خانه در خارج از فرنگستان» به‌عنوان اولین چاپخانهٔ ایرانی از آن یادشده اســت.

این در حالی است که قبل از آن دو چاپ خانهٔ دیگر نیز تأسیس‌شده بود. شاید بتوان گفت که این میرزا جعفر همان میرزا جعفر مهندس بود که همراه میرزا صالح در لنــدن تحصیل‌کرده بــود. در این صورت، می‌توان گفت که وی نیز با صنعت چاپ آشنا بوده و شاید نیز در ساختن چاپ خانه به میرزا صالح کمک کرده است. ازاین‌جهت می‌توان گفت که مراد از تأسیس اولین چاپخانهٔ مذکور در کتاب «چاپخانه در خارج از فرنگی‌تان» همان چاپخانهٔ میرزا صالح بوده است.

به‌غیراز چاپخانه‌های فوق‌الذکر ژنرال سمینوی روسی هم که در ادسا به کار چاپ مشغول بود، هنگامی‌که در سال۱۲۴۱ هجری قمری به ایران آمد؛ دســتگاه چاپی را با خود آورد. لیکن معلوم نیســت که چاپخانهٔ احداثی او چه قدر و چگونه کارکرده است

 

چاپخانه

چاپ خانه در تهران و سایر شهرستان‌ها

چاپ خانه‌هایــی که تا ســال ۱۲۴۰ هجری قمری در ایران احداث‌شده بودند، عمدتاً در تبریز بودند. حتی پایتخت حکومت قاجاری نیز از این فناوری محروم بود. در ســال ۱۲۴۰ هجری قمری فتحعلی شاه میرزا زین‌العابدین را به تهــران احضــار کرد تا با احداث در تهران به کار طبع و نشــر بپردازد.

میــرزا زین‌العابدین چاپ خانه‌ای ایجاد کرد و بــا برخورداری از حمایت منوچهر خان معتمدالدوله، که یکی از بــزرگان دربار بود، کتب فراوانی را کــه اغلب هم دینی و مذهبی بودند، به چاپ رســاند.

ارتباط نزدیک زین‌العابدین با منوچهر خان معتمدالدوله که او را در راه‌اندازی چاپ خانه کمــک کرده بود، موجب شــد که محصولات ایــن اولین چاپ خانه‌ی تهران بــا عنوان چاپ معتمـدی معروف شــود.

زین‌العابدین در تهران شــاگردانی تربیت کرد که زیردست او فن چاپ را یاد گرفتند. ازجمله آن‌ها میرزا باقر نامی بود که بعدها نسخه‌ی «ناسخ التواریخ» سپهر را چاپ کرد.

بیشنر بخوانید:پیدایش صنعت چاپ

در ســال ۱۲۴۵ هجری قمری فتحعلی شاه دستور داد که چاپ خانه‌ی ســنگی بزرگی را که توســط میرزا اسدالله نامی در تبریز احداث‌شده بــود، با تمامــی کارکنان آن به تهران بیاورنــد و در پایتخت به فعالیت بپردازند.

این میرزا اسدالله کسی بود که با حمایت میرزا صالح شیرازی به روســیه اعزام‌شده بود و با فراگرفتن فن چاپ و خرید یک دستگاه چاپ در سال ۱۲۴۰ هجری قمری به ایران بازگشته و چاپ خانه احداث کرده بود. این چاپ خانه که با چاپ‌های سربی متفاوت بود، نخستین بار در ایران احداث می‌شد.
به‌غیراز تبریز، که نخســتین بار صنعت چاپ در آنجا رواج یافت، در خصوص ســهم دیگر شــهرها در راه‌اندازی ایــن صنعت می‌توان از اصفهان و شیراز یادکرد.

احداث چاپ سربی در اصفهان به سال ۱۲۴۴ هجری قمری انجام شــد و کتاب «رساله‌ی حســینی» تألیف میـرزا ابراهیم اسـترآبادی از آن بیــرون آمد. چاپ ســنگی نیز به ســال۱۲۶۰هجری قمری در اصفهان احداث شــد.

در شــیراز اولین بار چاپ ســنگی را در ســال ۱۲۵۴هجری قمری احــداث کردند. ولــی غیر از یک جلد قــرآن مجید کتاب دیگــری در آن بــه چاپ نرســید.

ارومیه در ســال۱۲۵۶هجری قمری توســط مبلغین مســیحی آمریکایی دارای چاپ خانه شــد و بعدازآن به ترتیب در شهرهای بوشهر، مشــهد، انزلی، رشت، اردبیل، همدان، خوی، یزد، قزوین، کرمانشــاه، کرمان، گروس، کاشــان، اهــواز، زنجان و بالاخره ساری چاپ خانه ایجاد کردند.

 

بیشتر بخوانیدقوانین سختگیرانه پیش روی صنعت چاپ/ روند مشکلات افزایشی است

چاپ-خانه

چاپ سنگی

در ابتدا تمام دستگاه‌های چاپ که به ایران آورده شــدند چاپ حروفی ســربی بودند؛ اما این نوع چاپ دارای اشــکالاتی بود که راه را برای پیدایش چاپ ســنگی هموار کرد.

چاپ‌های سربی دارای کیفیت خوبی نبودنــد و بــا اغــلاط املایی و مشـکلاتی هم چون کم‌رنگی و پاک شــدن خطوط مواجه بودند.

این موارد وقتی‌که در کنار نوشته‌های دست‌نویس با خط نســتعلیق و دیگر خطوط دارای کیفیت عالی قرار می‌گرفت، بیشــتر خود را نشان می‌داد . آشــکار بود که مردم به متون دست‌نویس بیشتر بها می‌دهند.

از طرف دیگر، احساس مذهبی نیز که چاپ خانه را پدیده‌ای خارجی می‌نگریست که به دست کافران ساخته‌شده، مزید بر مشــکلات بود.

 

توجه به چاپ سنگی

توجه به چاپ سنگی و سعی در احداث چاپ خانه‌هایی ازاین‌دست، که دارای نواقــص کمتری بود به همین دلایل موردنظر قرار گرفت.

اعزام «میرزا اسدالله» (از اهالی فارس و از دوســتان میرزا صالح شیرازی) به روسیه در جهت فراگیری چاپ سنگی نیــز درنتیجهٔ همین ملاحظات بود.

میرزا اسدالله یک چاپ خانهٔ ســنگی بزرگ به تبریز آورد و بــا یاری میرزا رضا نامی آن را به راه انداخت. فتحعلی شاه این چاپ خانه ی سنگی را در ســال ۱۲۴۵ هـ. ق به تهــران فراخواند و در پایتخت مشــغول به کار شــدند.

 

چاپ-خانه

اولین کتاب چاپ خانه سنگی

اولین کتابی کــه در این چاپ خانهٔ ســنگی تهران به چاپ رســید، «دیوان نشــاط» اثر میـرزا عبدالوهاب معتمدالدوله متخلص به نشاط بود.

در سال ۱۲۵۹ هجری قمری عبدالعلی نامی اسباب چاپ سنگی را به تهران آورد و با احداث چاپ خانه شروع به کار کــرد.

در این چاپ خانهٔ جدید، کتاب «تاریــخ معجم فی آثار الملوک العجم» از میرزا عبدالله بن فضل االله به چاپ رسید. پس‌ازآن تاریخ پترکبیر را به چاپ رســاندند.

عبدالعلی آقا پس از چندی تصدی چاپ خانه را به میرزا باقر سابق‌الذکر واگذاشــت. در شهرستان‌هایی که از آن‌ها یاد شد، نیز اغلب چاپ ســنگی را راه‌اندازی کردند.

بیشتر بخوانید: راهنمای ساده و سریع چاپ و طراحی مجلات یا گرافیک مطبوعاتی

چاپ سنگی روزنامه‌ها 

روزنامه‌هایی که از نیمهٔ دوم قرن ســیزدهم هجری قمری در ایران به چاپ رسیدند، نیز همگی چاپ ســنگی بودند. بدین ترتیب، بااینکه نخست چاپ سربی به ایران وارد شــد، به علت مشکلات خاص خود، به‌سرعت جای خود را به چاپ ســنگی داد.

ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۹۰ هـ. ق در سفرش به فرنگ، در عثمانی چاپی ســربی به قیمت پانصد لیرهٔ عثمانی خرید و به ایران فرســتاد اما آن‌هم پس از دو سالی متروک شد.

این چاپ خانه بعدها توسط بارون نرمان به دستور میرزا حسین خان سپهسالار جهت چاپ روزنامه «وطن» یا «پاتری» تعمیر شــد؛ اما چون روزنامه پس از یک شماره توقیف شد، چاپ خانه نیز بار دیگر متروک ماند.

چاپ خانهٔ ســربی دیگری را در سال ۱۲۹۶ قمری در تهران دایر کردند که آن نیز پس از مدتی تعطیل شد. آخرین بار هم در سال ۱۳۱۴ هـ. ق چاپ سربی را در تهران تأسیس کردند که تاکنون به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *